Yağ buharı ölçümü, metal işleme ve makine sanayinde talaşlı imalat, taşlama, frezeleme ve soğutma sıvısı kullanılan proseslerde çalışanların solunum bölgesindeki mineral yağ aerosol konsantrasyonunu belirlemek amacıyla yapılan akredite bir iş hijyeni uygulamasıdır. 6331 sayılı İSG Kanunu kapsamında, bu işlemlerin yürütüldüğü tüm fabrikalarda periyodik aralıklarla gerçekleştirilmesi yasal zorunluluktur.

Yağ Buharı Nedir ve Metal İşleme Sanayinde Neden Önemlidir?

Yağ buharı; talaşlı imalat, taşlama, frezeleme, tornalama ve matkapla delme süreçlerinde kullanılan kesme-soğutma sıvılarının ısı ve mekanik kuvvet etkisiyle aerosolize olması sonucu oluşur. Hava ortamına karışan bu ince damlacıklar ve buhar fazındaki yağ bileşenleri, solunduğunda solunum yollarını, akciğerleri ve derisi irritasyona uğratır; uzun süreli maruziyette ise mesleki astım, egzama ve hipersensitivite pnömonisi gibi kronik meslek hastalıklarına zemin hazırlar. Çerkezköy ve Çorlu bölgesindeki metal işleme tesislerinde 25 yıldır yürüttüğümüz saha ölçümlerinde, özellikle kapalı CNC tezgah bölümlerinde yağ buharı konsantrasyonunun yasal limit değerlerin iki katına ulaştığını sıklıkla gözlemledik.

Yasal Limit Değerleri ve Maruziyet Standartları

Türkiye’de mineral yağ aerosolleri için mesleki maruziyet sınırı (8 saatlik TWA) 5 mg/m³ olarak belirlenmiştir. Bu değer, uluslararası standartlarla örtüşmekte olup TS EN 689 (İşyeri Havası – Kimyasal Maddelere Solunumla Maruziyet Değerlendirmesi) ve İngiltere Sağlık ve Güvenlik Yürütmesi tarafından yayımlanan HSE MDHS 84/2 metoduna göre değerlendirilmektedir. ACGIH TLV-TWA değeri ise işlenmiş mineral yağlar için 0,2 mg/m³‘e kadar düşmekte; bu da ölçüm hassasiyetini daha da kritik kılmaktadır.

• Mineral yağ aerosolleri TWA: 5 mg/m³ (Türkiye Ek-1 KMSD Yönetmeliği)
• ACGIH TLV-TWA: 0,2 mg/m³ (işlenmiş mineral yağlar)
• NIOSH REL: 0,5 mg/m³ (mineral yağ buharı)
• TS EN 689 stratejisine uygun örnekleme zorunluluğu

Yağ Buharı Ölçümü Nasıl Yapılır?

Saha uygulamasında yağ buharı ölçümü, çalışanın gerçek maruziyet koşullarını yansıtmak üzere kişisel örnekleme yöntemiyle gerçekleştirilir. Çalışanın solunum bölgesine (burundan yaklaşık 30 cm mesafeye) IOM tipi ya da 37 mm çaplı cam elyaf filtreli tutucu yerleştirilir. Kalibre edilmiş hava örnekleme pompası belirli bir debi (genellikle 2 L/dak) ile çalışır; tam vardiya süresince (örn. 8 saat) filtre numune toplar. Laboratuvarda filtre gravimetrik tartı ile analiz edilir; konsantrasyon mg/m³ cinsinden hesaplanır.

Ortam ölçümleri için ise sabit noktaya yerleştirilen örnekleyiciler kullanılır. Böylece hem kişisel maruziyet hem de genel ortam kirlilik haritası çıkarılmış olur.

Ölçüm Süreci Adımları

• Proses analizi ve örnekleme stratejisi belirleme (TS EN 689)
• IOM tutucu ve cam elyaf filtre ile kişisel pompa kurulumu
• Vardiya boyunca debi kontrolü ve loglama
• Filtre numunesinin gravimetrik laboratuvar analizi
• Sonuçların limit değerlerle karşılaştırılması ve raporlanması

Hangi İşyerlerinde Yağ Buharı Ölçümü Zorunludur?

Metal işleme ve makine sanayindeki birçok üretim süreci yağ buharı riski taşır. Talaşlı imalat proseslerinin yoğun yürütüldüğü fabrikalarda ölçüm zorunluluğu doğrudan kapsamda yer alır.

• CNC torna, freze ve frezeleme merkezleri
• Taşlama ve taşlama makineleri bölümleri
• Matbuat ve sac şekillendirme hatları
• Endüstriyel yıkama ve parça temizleme üniteleri
• Otomotiv parça üretim ve montaj hatları (Tekirdağ, Gebze, Kocaeli bölgeleri)
• Mobilya ve ahşap işleme makineleri (boya/yağ kombinasyonu)

Saha Mühendisinin Gözünden: Pratikte Gözden Kaçan Noktalar

Saha incelemelerimizde proses mühendislerinin gözden kaçırdığı en yaygın detay şudur: Soğutma sıvısının türü değiştikten sonra yeni bir yağ buharı ölçümü yapılmamaktadır. Oysa su bazlı ve yağ bazlı soğutma sıvılarının buharlaşma davranışları birbirinden çok farklıdır; biyosit içeren emülsiyon soğutma sıvıları hem kimyasal hem de mikrobiyolojik risk taşır. Kapalı kabinli CNC’lerde havalandırma davlumbazının filtre kirliliği görmezden gelinmekte ve konsantrasyon tavan değerlerine ulaşmaktadır.

Bir diğer gözlemimiz: Çorlu ve Kapaklı bölgesindeki küçük-orta ölçekli metal atölyelerinde taşlama tezgahı yakınında çalışanların solunum maskesi kullanmadığı, ancak yıllar içinde kronik öksürük şikayetleri ile karşılaştıklarıdır. Yağ buharı ölçümü yapılıp havalandırma sistemi revize edildiğinde maruziyet değerleri limit altına düşmüş, şikayetler azalmıştır.

Yağ Buharı Ölçümünde Doğru Yöntem Seçimi

Gravimetrik yöntem (HSE MDHS 84/2) genel mineral yağ aerosolleri için altın standarttır; ancak bazı özel durumlarda daha kapsamlı kimyasal analiz gerekmektedir:

• Biyosit içeren emülsiyon sıvıları için mikrobiyolojik ek analiz
• Klorofenilik bileşikler içeren yağlar için GC-FID ile VOC analizi
• Yüksek sıcaklık proseslerinde polinükleer aromatik (PAH) tayini
• Nitrozamin içerikli yağ için HPLC analizi (özel risk grupları)

Soğutma Sıvısı Türüne Göre Risk Kategorileri

• Tam yağ (straight oil): Yüksek mineral yağ aerosol konsantrasyonu riski
• Emülsiyon (soluble oil): Hem aerosol hem biyosit ve nitrozamin riski
• Yarı sentetik: Orta düzey aerosol + kimyasal katkı riski
• Tam sentetik: Düşük aerosol ama yüksek kimyasal buhar potansiyeli

Yağ Buharı Ölçümü Sonrası Alınması Gereken Önlemler

Ölçüm sonuçları limit değer aşımını gösteriyorsa mühendislik çözümleri önce gelir. Kişisel koruyucu donanım (KKD) her zaman son çaredir:

• Lokal egzoz havalandırma (LEV) sistemlerinin revize edilmesi
• Tezgah kabin kapılarının sızdırmazlık kontrolü
• HEPA ve elektrostatik filtreli hava temizleme üniteleri
• Soğutma sıvısı konsantrasyonunun düşürülmesi veya tür değişimi
• Çalışma süresi rotasyonu (idari kontrol)
• P100 filtreli yarım maske (KKD – son seçenek)

Metal Kaplama ve Makine Sanayinde Akredite Yağ Buharı Ölçümü için Trakya Laboratuvar

Trakya Laboratuvar, yağ buharı ölçümü hizmetini Tekirdağ, Çerkezköy, Çorlu, Kapaklı, Gebze, Kocaeli ve İstanbul bölgelerindeki metal işleme tesislerine, otomotiv yan sanayi fabrikalarına ve makine imalat işletmelerine sunmaktadır. Kalibre edilmiş IOM pompa setleri ve gravimetrik analiz altyapısı ile HSE MDHS 84/2 ve TS EN 689 metodolojisi eksiksiz uygulanmaktadır.

Ölçüm hizmetleri ilgili parametrenin Trakya Laboratuvar TÜRKAK akreditasyon kapsamı ve/veya İSGÜM yeterlik kapsamı durumuna göre değerlendirilmektedir. 25 yıla yakın saha deneyimiyle, talaşlı imalat bölümünden boyahaneye kadar tüm üretim hatlarında eksiksiz risk haritası çıkarmaktayız. Teklif ve ölçüm takvimi için Trakya Laboratuvar ile iletişime geçebilirsiniz.