Aseton ve MEK ölçümü, boya, vernik, yapıştırıcı, plastik ve tekstil sektörlerinde yaygın kullanılan bu uçucu organik çözücülere çalışanların mesleki maruziyetini belirlemek amacıyla yapılan akredite iş hijyeni analizidir. Kolay alevlenir ve hızla buharlaşan bu solventlerin açık havaya verildiği her üretim ortamında aseton ve MEK ölçümü yasal zorunluluktur; ölçümsüz ortamlarda solunum tahrişi, merkezi sinir sistemi baskılanması ve kronik nörotoksisite riskleri göz ardı edilir.

Aseton ve Metil Etil Keton: İşyeri Havası Riski

Aseton (2-propanon, CAS 67-64-1) ve metil etil keton (MEK, 2-butanon, CAS 78-93-3) her ikisi de ketone grubuna ait polar, uçucu ve kolay alevlenir organik çözücülerdir. İşyeri ortamında boya atölyeleri, vernik uygulama hatları, laminasyon prosesleri, ayakkabı yapıştırıcı kullanım alanları ve plastik şekillendirme bölümlerinde atmosferik konsantrasyonları hızla yükselir. Bursa ve Kocaeli bölgesindeki boya ve vernik üretim tesislerinde yürüttüğümüz ölçümlerde, açık kaplar ve yetersiz havalandırmanın bir araya geldiği ortamlarda MEK konsantrasyonunun TWA sınırının üç katına çıktığını gördük.

Düşük dozda maruziyet baş dönmesi, uyuşukluk ve mukoza tahrişi ile kendini gösterir. Yüksek konsantrasyonlarda ise merkezi sinir sistemi baskılanması, koordinasyon bozukluğu ve bilinç kaybı görülebilir. MEK, nöropati gelişimini hızlandıran n-heksan ile sinerjistik etki gösterir; bu nedenle karma çözücü ortamlarında aseton ve MEK ölçümü özellikle kritiktir.

Yasal Maruziyet Limit Değerleri

Türkiye mevzuatı ve uluslararası standartlara göre bu iki kimyasal için geçerli limitler:

• Aseton TWA (8 saat): 500 ppm (1.210 mg/m³) – Türkiye KMSd Ek-1
• Aseton STEL (15 dak): 1.000 ppm (2.420 mg/m³)
• MEK TWA (8 saat): 200 ppm (590 mg/m³) – Türkiye KMSd Ek-1
• MEK STEL (15 dak): 300 ppm (885 mg/m³)
• ACGIH TLV-TWA Aseton: 250 ppm | MEK: 200 ppm

Aseton limit değerleri görece yüksek görünse de MEK için sınır daha katıdır; özellikle MEK’in yüksek konsantrasyonlarda n-heksan toksisitesini potansiyalize etmesi nedeniyle karma çözücü ortamlarında ölçüm ve risk değerlendirmesi zorunludur.

NIOSH 1300 Metodu ile Aseton ve MEK Ölçümü

Standart kabul gören yöntem NIOSH NMAM 1300‘dür (Ketones by GC – Gas Chromatography). Bu metot hem aseton hem MEK’i aynı örnekleme setiyle eş zamanlı analiz etme imkanı sunar:

• Sorbent: Aktif kömür tüp (200/400 mg bölümlü)
• Debi: 0,01 – 0,2 L/dak (kişisel maruziyet pompası)
• Elüent: CS₂ ile sıyırma
• Analiz: Gaz kromatografi – alev iyonizasyon dedektörü (GC-FID)
• Eş zamanlı analiz: Aynı tüpte aseton, MEK, MIBK ve diğer ketonlar birlikte tayin edilebilir

Saha incelemelerinde proses mühendislerinin gözden kaçırdığı en yaygın nokta: Aktif kömür tüpün yanlış debi veya uzun bekleme süreleri nedeniyle breakthrough (örnekleme tüpünden kaçma) yaşamasıdır. Kaçış oranı %25’i aştığında sonuç geçersiz sayılır; bu nedenle kalibre edilmiş pompa ve tazeleme kontrollü tüp kullanımı şarttır.

Örnekleme Stratejisi ve Süreci

• Boya ve solvent kullanım proseslerinin haritalanması
• Risk gruplarının belirlenmesi (TS EN 689 stratejisi)
• Kişisel pompa ve aktif kömür tüp montajı (solunum bölgesi)
• Tam vardiya veya kısa dönem (15 dak STEL) örnekleme
• GC-FID analizi ve kalitatif/kantitatif raporlama
• Sonuçların TWA ve STEL limitleriyle karşılaştırılması

Hangi Sektörlerde Aseton ve MEK Ölçümü Yapılmalıdır?

Tekirdağ, Çerkezköy, Çorlu, Silivri, İstanbul ve Gebze bölgesindeki fabrikalarda bu çözücüler geniş bir kullanım yelpazesine sahiptir:

• Boyahane ve vernik uygulama hatları (mobilya, metal, plastik)
• Ayakkabı, deri ürünleri ve çanta üretimi (yapıştırıcı hatları)
• Laminasyon ve kompozit malzeme üretimi
• Baskı ve matbaa atölyeleri (mürekkep solventi olarak)
• Plastik kalıplama ve enjeksiyon ön işlem bölümleri
• Temizlik solvent uygulamaları (parça yıkama, bant temizliği)
• İlaç hammadde ve kozmetik üretim tesisleri

Saha Mühendisinin Gözünden: Pratikte Neler Gözden Kaçıyor?

Kapaklı ve Lüleburgaz bölgesindeki boyahane denetimlerimizde şunu sıklıkla gördük: Çalışanlar mola döneminde veya öğle tatilinde açık solvent kaplarını kapatmadan ayrılmaktadır. Bu 30-45 dakikalık birikim, ortam hava konsantrasyonunu vardiya başına göre çok daha yüksek seviyelere taşımaktadır. Aseton ve MEK ölçümü yapıldığında en yüksek konsantrasyonlar bu kritik geçiş dönemlerinde yakalanmaktadır.

Bir diğer kritik nokta: Aseton alevlenme noktası -20°C gibi son derece düşük bir değerdedir. Elektrik panosu, motor veya statik kıvılcım kaynakları yakınındaki ortam ölçümü hem kimyasal maruziyet hem de patlama/yangın riski açısından çift yönlü değerlendirilmelidir. LEL (Alt Patlayıcılık Sınırı) ölçümü ile birlikte aseton ve MEK ölçümü yapılması en doğru yaklaşımdır.

Aseton ve MEK Ölçümü Sonrası Kontrol Önlemleri

Ölçüm sonuçları sınır değer aşımı gösterdiğinde alınacak mühendislik ve idari önlemler:

• Kaynağında lokal egzoz havalandırma sistemi (LEV) kurulumu veya iyileştirilmesi
• Kapalı sistem solvent uygulama (spraysiz, fırça veya rulo tercih)
• Solvent kaplarının çalışma dışında sürekli kapalı tutulması
• Havalandırma debisinin arttırılması (8-10 hava değişimi/saat hedefi)
• Daha düşük uçuculuğa sahip ikame çözücüye geçiş değerlendirmesi
• Organik buhar filtreli yarım yüz maskesi (A1 filtre – son seçenek olarak)

Özel Not: MEK ve n-Heksan Birlikteliği

MEK, n-heksan nörotoksisitesini potansiyalize eder. Eğer işyerinde hem MEK hem n-heksan kullanılıyorsa her iki parametrenin birlikte ölçülmesi ve sinerjik etki için kombinasyon risk hesabı yapılması önerilir. Bu durum özellikle ayakkabı ve deri işleme tesisleri için geçerlidir.

Akredite Aseton ve MEK Ölçümü için Trakya Laboratuvar

Trakya Laboratuvar, aseton ve MEK ölçümü hizmetini Tekirdağ, Çerkezköy, Çorlu, Kapaklı, Lüleburgaz, İstanbul, Silivri, Hadımköy, Gebze ve Bursa bölgelerindeki boya, vernik, plastik ve deri ürünleri fabrikalarına sunmaktadır. NIOSH NMAM 1300 ve TS EN 689 stratejisine uygun kişisel maruziyet örneklemesi ve GC-FID laboratuvar analizi ile hem aseton hem MEK tek seferlik örnekleme ile eş zamanlı tayin edilmektedir.

Ölçüm hizmetleri ilgili parametrenin Trakya Laboratuvar TÜRKAK akreditasyon kapsamı ve/veya İSGÜM yeterlik kapsamı durumuna göre değerlendirilmektedir. Çözücü maruziyet risk haritanızı oluşturmak ve yasal uyum güvencesi için Trakya Laboratuvar ile iletişime geçebilirsiniz.